NGÀY 1.07.2008
1. Khi thùng dầu trơ đáy
Tác giả: Nguyễn Đạt Ân
Chuyên mục: Tin tức, Năng lượng
Gần đây, giá trị các hóa đơn mua hàng tiêu dùng của bạn ngày càng cao? Và bạn cũng phải trả tiền nhiều hơn khi đổ xăng? Giá sinh hoạt tiêu dùng đã tăng lên rất đáng kể, và điều đó đang dần ảnh hưởng đến từng sinh hoạt trong cuộc sống của bạn. Bạn có muốn biết nguyên nhân thực sự không? Như thế nào và khi nào điều đó xảy ra? Hãy chờ xem …
Dầu mỏ - làm thế nào bạn có thể sống thiếu nó được?
Dầu mỏ chiếm 40% tổng nguồn năng lượng cho nền thương mại của thế giới, cung cấp hơn 95% năng lượng cho hệ thống giao thông vận tải của thế giới. Có đồ vật nào xung quanh bạn là không được làm từ dầu mỏ không? Trong mỗi đơn vị calorie thức ăn mà người Mỹ dùng hàng ngày, có đến 10 calorie thuộc về dầu mỏ, và phần năng lượng này cần thiết để sản xuất, xử lý và vận chuyển thực phẩm đó. Nhựa và phân bón là hai thứ phẩm đặc trưng của dầu thô. Tất cả những thứ này và nhiều thứ khác nữa trong xã hội công nghiệp hóa đều cần … dầu mỏ.
Khi giá dầu tăng, điều gì sẽ xảy ra đối với giá lương thực - thực phẩm và hàng tiêu dùng?
Một bài học nhỏ về Kinh tế Năng lượng
Lĩnh vực kinh tế năng lượng cũng tương tự như kinh tế thương mại – nhưng thay vì chúng ta tính toán luồng tiền thu chi trong kinh doanh, hãy bàn về việc năng lượng được đem ra đầu tư và thu về như thế nào.
Đây thực sự là bài toán mang tên gọi: Năng lượng thu về từ Năng lượng đầu tư (Energy Return On Energy Invested – gọi tắt là EROEI). Chuyện đơn giản thôi: nếu bạn có thể dùng một lít dầu để xây dựng trang thiết bị cơ sở vật chất và máy móc nhằm khai thác được 2 lít dầu từ lòng đất, thì bạn đã là người chiến thắng. Và đây thực sự là một nguồn năng lượng tốt.
Ngược lại, nếu bạn phải dùng đến 1,5 lít dầu chỉ để sản xuất được 1 lít dầu, thì bạn đang là kẻ sa lầy vào một nguồn năng lượng tệ hại. Thế mà ở Canada và Bắc Mỹ hiện nay, một số tập đoàn lớn đang tiến hành khai thác quặng dầu từ các mỏ cát dầu và đá dầu với một phương thức lãng phí năng lượng như thế.
Phương trình cân bằng toán học căn bản này được áp dụng cho mọi nguồn năng lượng trong cuộc sống. Định luật II Newton khẳng định năng lượng không thể bị triệt tiêu – vì chúng chỉ có thể chuyển tiếp từ dạng này sang dạng khác, nhưng là con người biết tư duy và phán đoán, chúng ta cần phải đánh giá đâu là nguồn năng lượng khả thi và hiệu quả để tận dụng.
Trước đây, để tinh chế một thùng dầu thô (chứa 42 gallon xăng=1.680 kW/giờ năng lượng), người ta chỉ cần chi ra 98 USD. Giờ thì đã khác. Chỉ riêng giá một thùng dầu thô đã là hơn 140USD/thùng. Trước đây, mức giá ấy đã từng làm cho cuộc sống hiện tại của chúng ta thật dễ chịu. Nay thì chúng ta đang bị khủng hoảng cũng chính vì cảm giác dễ chịu này.
Dầu mỏ đã từng là một nguồn cung cấp năng lượng phong phú, chất lượng, và dễ dàng sản xuất. Nếu hết dầu, điều gì sẽ xảy ra ?
Chúng ta còn lại bao nhiêu dầu ?
Dầu thô - đó là một nguồn tài nguyên có hạn. Trong vòng 100 năm qua, chúng ta đã dùng hết 1.000.000.000.000 thùng dầu. Giờ đây, nhu cầu xăng dầu toàn cầu đã gần chạm mức 90.000.000 thùng/ngày. Thế là lượng dầu chúng ta đã dùng trong 100 năm giờ đây chỉ đủ dùng trong vòng 30 năm.
Hiện tượng Oil Peak (mức dầu đạt đỉnh) chính là thời điểm giữa của mức tổng sản lượng dầu trong lịch sử tính từ khi loài người bắt đầu biết khai thác thứ vàng đen này cho đến khi các mỏ dầu trên thế giới cạn kiệt hoàn toàn. Như một đường parabol đơn giản trong bài toán hình học, khi sản lượng dầu đạt mức đỉnh, nguồn cung dầu sẽ vĩnh viễn suy giảm… Chúng ta đang đứng trên đỉnh chăng? Và chuẩn bị nhào xuống vực sâu của khủng hoảng năng lượng?
Và điều quan trọng không phải là chúng ta sẽ hết dầu, nhưng chính là chúng ta không còn khả năng để tăng mức sản lượng. Mức dầu đạt đỉnh đánh dấu hồi kết của thứ xăng dầu giá rẻ và khởi đầu một cú sốc trên toàn hệ thống kinh tế. Cơn khủng hoảng năng lượng thập niên 1970 chỉ là một cuộc dạo chơi. Giờ thì điều đó sẽ trở thành một định mệnh vĩnh viễn … trong khi đó, xã hội của chúng ta lại quá phụ thuộc vào dầu mỏ.
Khi nào thì mức sản lượng dầu đạt đỉnh?
Viện Khảo cứu Địa chất Mỹ (U.S. Geological Survey - USGS) chính thức đưa ra mốc thời gian sản lượng dầu đạt mức đỉnh là vào năm 2037. Các nhóm khoa học gia, kinh tế gia và nhà nghiên cứu độc lập khác thì nói rằng mốc thời gian đó đang có khuynh hướng chuyển dần về năm 2007, và cho đến năm 2020, chúng ta sẽ chỉ còn sản xuất được một lượng dầu bằng với năm 1980.
Giả sử con số chính thức của USGS đúng, thì chúng ta cũng chẳng vội gì phải lo lắng. Loài người có nhiều thời gian để đầu tư vào các dạng năng lượng tái tạo cũng như những hình thức giao thông vận tải khác - và chuyển đổi cách sống và làm việc nữa. Điều tệ hại nhất có thể xảy ra chính là thế giới trong tương lai sẽ dịch chuyển sang dùng năng lượng sạch và tái tạo được, cùng với việc phải đối mặt trước những hậu quả nghiêm trọng của biến đổi khí hậu.
Nhưng điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta không đầu tư thật nhiều ngay bây giờ để đáp ứng mức năng lượng thiếu hụt? Nếu USGS sai, và chúng ta chưa kịp chuẩn bị, thì những hậu quả của cuộc khủng hoảng dầu mỏ sẽ còn tệ hại hơn cả thập niên 1970: nền kinh tế suy sụp nghiêm trọng, chiến tranh giành những mỏ dầu còn lại, bất ổn dân quyền… Và đó chỉ là những triệu chứng ban đầu.
Những thống kê dự đoán chính thức có sai lầm hay không?
“Giờ đây, có nhiều chứng cứ cho thấy nguồn tài nguyên dầu mỏ ngày càng trở nên khan hiếm hơn chúng ta từng nghĩ cách đây vài năm.” – một viên chức thuộc nhóm G7, tháng 10/2004.
“Họ không chỉ đánh giá sai vùng Trung Đông, mà còn lệch lạc cả ở những quốc gia không thuộc khối OPEC. Họ đánh giá quá cao Nga, họ đánh giá quá cao mức tổng trữ lượng nguồn tài nguyên dầu mỏ trên toàn cầu. ” - Sadas Al-Husseini, Trưởng ban Khai thác Dầu mỏ, Công ty Saudi Aramco – Tập đoàn Quốc doanh Khai thác Dầu lớn nhất thế giới của Arab Saudi.
“Kỷ nguyên năng lượng giá rẻ đã qua rồi. ” - Mark Clare, Giám đốc điều hành, công ty British Gas.
“Năm 2015, chúng ta sẽ cần phải khám phá, triển khai, và sản xuất ra được một lượng dầu và khí đốt mới, bằng với lượng dầu của 8 trong mỗi 10 thùng dầu đang được khai thác ngày nay.” - Jon Thompson, Chủ tịch HĐQT Công ty Khai thác Dầu Mỏ ExxonMobil
“Chúng ta phải gióng lên tiếng chuông cảnh tỉnh. Chúng ta đang ở vào thời khắc vô cùng liều mạng. Về căn bản, chúng ta cần một dạng năng lượng mới. Tôi không biết trên đời này lại còn có một thứ năng lượng như thế hay không. ” - Matt Simmons, Cố vấn Năng lượng cho Tổng thống Bush.
“Tất cả hay gần như tất cả những mỏ dầu lớn nhất thế giới đã được khám phá và khai thác. Sản lượng khai thác dầu thực ra đã vượt qua mức đỉnh ở một số mỏ dầu lớn nhất. Thế giới sẽ hoàn toàn hết dầu thô trong tương lai? Không, nhưng chỉ là vì cuối cùng, dầu mỏ sẽ trở nên đắt đỏ khi thiếu vắng các nguồn năng lượng thay thế khác.” – Ban Kiểm soát Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (Energy Information Administration - EIA)
“Tất cả những mỏ dầu lớn (có trữ lượng hơn 500 triệu thùng dầu) đã đạt mức đỉnh về sản lượng từ năm 1964. Vào năm 2000, chúng ta khám phá thêm được 13 mỏ dầu. Trong năm 2001, con số này là 6. Con số của năm 2002 là 2. Và năm 2003, không có mỏ dầu mới nào cả. “- George Monbiot, phóng viên môi trường báo The Guardian.
“Thậm chí, các nước OPEC còn bị cám dỗ nhiều hơn khi thổi phồng những bản báo cáo về trữ lượng dầu của họ, vì con số này càng lớn, họ càng được phép xuất khẩu nhiều dầu hơn. Các công ty quốc doanh ở các nước OPEC, với quyền lực lớn trong quản lý dầu mỏ, không cần (và cũng không thèm) công bố những con số thống kê chi tiết về mỗi mỏ dầu, mà từ đó cho biết tổng trữ lượng dầu của quốc gia. ” - Colin J. Campbell (Nhà địa chất học, Chuyên viên Cố vấn về dầu mỏ cho các tập đoàn Statoil, Mobil, Amerada, Total, Shell, Esso và công ty Petroconsultants ở Geneva)
Phần lớn các nhà địa chất dầu mỏ đều đã nhất trí rằng khoảng 90% tổng trữ lượng dầu mỏ quy ước cần phải thăm dò và khám phá thì đã được khám phá hết rồi.
Các con số thống kê chính thức có sai lệch hay không ? Câu trả lời là có, có và thật sự có.
Và số dầu còn lại thì sao?
Các nước không thuộc khối OPEC đã đạt đỉnh từ năm 1997. Phần dầu còn lại chủ yếu nằm ở vùng Trung Đông, với nguồn cung cấp thường xuyên bị ngắt quãng do những đợt tấn công vào đường ống dẫn dầu. Nguồn cung dầu này không thể được bảo đảm!
Các quốc gia mới vươn lên như Ấn Độ và Trung Quốc đang tìm cách tranh giành số dầu này một khi họ đẩy mạnh phát triển nền kinh tế. Nhu cầu năng lượng hóa thạch chưa bao giờ lớn như thế trong lịch sử. Nguồn cung giảm + Nhu cầu tăng = Giá dầu tăng cao.
Những động thái điều chính thời giá của đồng USD và sự ép buộc của Mỹ đối với khối OPEC càng làm tăng tốc độ cạn kiệt dầu mỏ.
Khi nào thì chính phủ các nước sẽ thừa nhận sản lượng dầu đạt mức đỉnh? Trước khi hay sau khi cuộc khủng hoảng xảy ra ?
Những chính phủ như Anh và Mỹ đều đang lên kế hoạch giải quyết nhu cầu năng lượng theo con số mà USGS đưa ra. Vì thế, họ sẽ không thể chuẩn bị kịp thời để đối phó với sự kết thúc của giai đoạn dầu mỏ giá rẻ. Các mục tiêu sản xuất năng lượng tái tạo của Anh quốc chỉ đủ để cắt giảm khí thải carbon và KHÔNG đủ để đối mặt với tình trạng thiếu dầu. Và như thế, họ sẽ thực sự thiếu dầu.
Một giải pháp kỳ diệu?
Các chính phủ đang muốn giải quyết vấn đề bằng cách để mặc cho những áp lực từ phía thị trường tự do. Phía thị trường tự do lại không thể chuẩn bị để đối mặt với những vấn đề như thế. Các công ty dầu mỏ giờ đây đang mua lại các công ty dầu mỏ khác hơn là khai thác dầu, vì cách này mang lại nhiều lợi nhuận hơn. Hơn nữa, các tập đoàn không sẵn lòng đầu tư vào năng lượng tái tạo nếu thiếu trợ cấp của chính phủ.
Sẽ có những nguồn năng lượng thay thế? Trên thế giới hiện đang có những mỏ quặng dầu và cát dầu (còn gọi là mỏ quặng không theo quy ước) với trữ lượng còn cao hơn cả tổng sản lượng dầu quy ước (nghĩa là có đặc tính dễ tinh chế và hàm chứa nguồn năng lượng cao) đã được khai thác từ trước đến nay. Nhưng như đã đề cập ở trên, chỉ số EROEI của loại quặng mỏ này quá thấp đến nỗi chi phí đầu tư để sản xuất dầu từ nguồn cung này rất cao và nguồn năng lượng thu được rất thấp. Ngoài ra, một phương thức rẻ tiền hơn để tinh chế loại dầu này là dùng khí đốt thiên nhiên để nung nóng cát dầu, nhằm trích xuất và cung cấp hydrogen để biến cát dầu thành một dạng “dầu thô tổng hợp”. Tuy nhiên, phương pháp này cần rất nhiều nước và lại đòi hỏi thêm tác nhân khí đốt vốn cũng sắp cạn kiệt.
Các đập thủy điện ngày càng cung cấp nguồn điện chập chờn, khi mà rừng đầu nguồn đã bị phá hoại và thời tiết trở nên bất thường do biến đổi khí hậu. Đã thế, các nhà máy điện hạt nhân lại cần nhiều năng lượng dầu mỏ để xây dựng, hoạt động và bảo trì. Ngoài ra, việc kiểm soát chất thải hạt nhân vẫn còn chưa được giải quyết thỏa đáng. An ninh hạt nhân còn là một vấn đề lớn hơn, trong thời buổi mà nhiều quốc gia cực đoan vẫn tìm cách chế tạo ra bom nguyên tử. Tệ hại hơn, than đá – ngày nay đang được xem là có giá rẻ – nhưng đang bị lên án là nguồn “năng lượng bẩn” vì mật độ khí thải CO2 cao.
Chúng ta cũng không nên đặt quá nhiều kỳ vọng vào khí Hydrogen. Đây chỉ là một phương tiện chuyên chở năng lượng, chứ không phải là năng lượng. Hiện tại, hydrogen được sản xuất phần nhiều từ khí đốt thiên nhiên. Chúng ta cũng có thể tạo ra nó nhờ điện năng – nhưng nguồn điện này lấy ở đâu? Và phương pháp này có nhiều hạn chế về thực tế: hydrogen không dễ chuyên chở hoặc lưu trữ. Khả năng hàm chứa năng lượng của nó cũng không nhiều.
Còn nhiên liệu sinh học thì sao? Gần đây, người ta cứ tưởng rằng sẽ an tâm lái xe hơi vì xăng xe đã được bảo đảm nhờ nguồn cung nhiên liệu sinh học sản xuất từ ngũ cốc, mía và cọ dầu. Nay thì họ lầm to. Đầu năm 2008, 36 quốc gia đã bị cơn bão giá thực phẩm càn quét và Tổ chức Nông lương Thế giới (FAO) vừa qua phải nhóm họp khẩn cấp tại Rome (Italia) để lên án việc trồng lương thực để sản xuất nhiên liệu. Khi bình xăng xe hơi còn quan trọng hơn bao tử của con người thì đó là một tội ác thực sự. Ngoài ra, theo tính toán của các chuyên gia Anh quốc, để đáp ứng nhu cầu năng lượng hiện nay của quốc gia này, người ta sẽ cần phải trồng cây cọ dầu phủ hết toàn bộ diện tích nước Anh. Một điều bất khả thi.
Hiện đang có hai giải pháp tạm thời mà các quốc gia đang tính đến: (1) Nguồn năng lượng gió với khả năng hoàn trả gấp 30 lần mức năng lượng đầu vào trong vòng 25 năm và (2) Năng lượng mặt trời với sức bền cung cấp năng lượng sạch nhưng đòi hỏi một diện tích phủ tế bào quang điện lớn và một thời tiết quang đãng và có nắng nhiều.
Tóm lại, trong tương lai, vấn đề nằm ở chỗ chúng ta sẽ không tiếp tục chú trọng khai thác chỉ một nguồn năng lượng duy nhất mà phân tán và biết kết hợp các dạng năng lượng khác nhau để đáp ứng nhu cầu sử dụng tại chỗ. Sẽ không còn những hình thức tập trung và độc quyền năng lượng như khối OPEC, mà là mô hình địa phương tự cung tự cấp nguồn năng lượng và lương thực thực phẩm. Đó là lý do làm cho thế giới 3.0 của Thomas Friedman không thể phẳng được. Toàn cầu hóa một ngày nào đó cũng sẽ biến thành một khái niệm xa lạ.
Xem tiếp phần 2 và 3:
